1 november 2022
‘Dankzij een unieke digitale filter kijken door de ogen van iemand met dementie. De ruimte beleven zoals mensen met deze aandoening die beleven.’ Zo begon de presentatie van Tarkett en VR-EP (het bedrijf dat dit virtual reality platform ontwikkelde) over dementievriendelijk ontwerpen. Deze inspirerende sessie volgden wij met onze medewerkers en een aantal externe architecten en zorgprofessionals. Graag nemen wij je ook mee in dit onderwerp. Wij hebben er namelijk erg veel aan gehad.
Met dank aan Tarkett voor deze informatie.
Als ontwerper ga je natuurlijk voor een mooie, huiselijke en rustgevende omgeving voor bijvoorbeeld een verzorgingshuis. Ook letten we op veiligheid. Maar vóelt die omgeving ook veilig voor de bewoners? Als je niet volledig begrijpt hoe dementerenden de omgeving ervaren, kun je met je mooie ontwerp toch de bewoners een onveilig gevoel geven.
Laten we beginnen met dementie beter begrijpen. Bij dementerenden worden een aantal cognitieve functies aangetast. Dat het geheugen van mensen wordt aangetast weten velen nog wel. En het lastiger kunnen herkennen van personen en verwerken van informatie is ook bij velen bekend. Maar ook het leervermogen en taalgebruik gaat achteruit. Én, wat niet iedereen zich realiseert: de perceptie en herkenning van objecten gaan lastiger en het uitvoeren van veel handelingen ook. Zelfs dagelijkse handelingen of het omgaan met geld.
Al deze symptomen zijn niet bij iedere dementerende zichtbaar. Deze ziekte verloopt immers in vier fasen. Het begint vaak met het vergeten van gesprekken en het herhalen van dingen. Later volgen karakterverandering en het vergeten van normale handelingen, zoals eten. Mede daardoor, en door desoriëntatie in tijd en ruimte is intensievere zorg nodig. In het eindstadium is een persoon vaak nog maar een schim van zichzelf.
Oké, hoe het verloop van dementie er vaak uitziet is nu duidelijk. Maar naast de cognitieve achteruitgang is er ook nog achteruitgang van zicht en perceptie van de omgeving. En dat verschilt van de ‘normale’ achteruitgang van ouderen. De kleurperceptie verandert, dieptezicht wordt slechter en 3D is moeilijk indien dezelfde kleuren gebruikt worden. Strepen op de vloer worden gezien als niveauverschil en blinkende vloeren zijn nat, en dus glad.
Belangrijk dus om mee te nemen in je ontwerp. Met een goed ontwerp kunnen we de perceptie positief beïnvloeden. De sleutelwoorden hiervoor zijn contrast, design en kleur. Hierbij kijken we ook naar de lichtreflectiewaarde. Dit is de totale hoeveelheid zichtbaar licht die weerkaatst wordt door oppervlakken (vloeren, muren, plafonds, deuren en meubilair) wanneer ze door een lichtbron verlicht worden. Naast kleur spelen ook glans en structuur een belangrijke rol.
De LRV wordt gemeten op een schaal van 0 – 100. 0% reflectie is volledig absorberend (zwart) en 100% is totaal reflecterend (zuiver wit). De ideale LRV voor mensen met dementie ligt tussen de 10/20% en 40/50%. < 10% is te donker, dit wordt gezien als een zwart gat. Boven de 40% is het te fel en lijkt het alsof er geen vloer is, maar alleen lucht.
Wanneer er geen tot weinig contrast is (0-10 LRV-punten verschil) tussen bijvoorbeeld de vloer van de ene ruimte en de andere ruimte moedigt dit mensen aan om probleemloos van de ene naar de andere kamer te lopen. Zo stimuleer bijvoorbeeld je dat mensen niet alleen op hun kamer blijven, maar ook naar de gang en de eetzaal gaan. Wil je juist dat ze een ruimte niet betreden? Bijvoorbeeld de technische ruimte of de deur naar buiten? Zorg dan dat er geen contrastverschil is tussen de deur en de muur. Zo wordt deze niet waargenomen.
Wil je juist een duidelijk waarneembaar contrast toepassen? Dan moet het verschil in LRV-punten groter zijn dan 30. Zo kun je via de vloer zones afbakenen, zoals de lift- of traphal. Ook is het goed om het contrastverschil tussen vloeren en wanden groter te maken dan 30 punten. Dit bevordert de 3D-perceptie. Ook voor deuren is dit belangrijk.
Een aantal voorbeelden van goede en minder goede toepassingen:
Afbeelding 3: Patroon van steentjes kan aanleiding geven om ze op te rapen. Daarnaast heeft het zwart een te lage LRV-waarde = zwart gat.
Afbeelding 4: Het vloerpatroon heeft te veel contrast.
Afbeelding 5: Er is te weinig contrast tussen de stoel en de muur. De stoel wordt hierdoor niet herkend.
Herkenbare patronen uit het verleden waar mensen met dementie nog een herinnering aan hebben werken het beste, zoals prints van hout, steen (wel weinig contrast), textiel, etc.
Let tot slot op de felheid van kleuren. Kleuren veranderen en worden minder fel. Daarnaast vergrauwen/vergelen ze. En deze laatste tip geven we graag nog even mee: de onafhankelijkheid kun je bevorderen door afbeeldingen en herkenbare symbolen te gebruiken. Bijvoorbeeld een bord met bestek op de deur van de eetzaal en een toilet op de deur.
Heb je na het lezen van dit artikel nog vragen of kan je hulp gebruiken bij de inrichting van een zorginstelling? Neem dan eens vrijblijvend contact met ons op. We denken graag met je mee! Samen verbeteren en vergroten we de leefwereld van dementerenden!
